توحیدگرایی در جهان مسیحیت
توحیدگرایی جنبش دینیای است که بر استفادهی آزادانه از عقل در دین تأکید دارد و عموما بر این باور است که خدا فقط در یک شخص وجود دارد. توحیدگرایی الوهیت عیسی مسیح را نیز منکر است.
بنیادهای الهیاتی نگریستن به خدا بهمثابهی یک امر واحد و به عیسی بهمثابهی یک انسان را میتوان در یگانهباوری سدههای دوم و سوم و آموزههای آریوس (336-250) و پیروانش (آرینیها) یافت—هر دو گروه مسیحیان نخستینی بودند که کلیسا بعدها عقایدشان را کافرکیشانه اعلام کرد. در اصلاحات پروتستانی قرن شانزدهم، برخی احیاگران لیبرال، رادیکال و عقلباور تأکید افلاطونی بر عقل و وحدت خداوند را احیا کردند. یکی از چهرههای برجستهی آنها فاستوس سوسینوس بود. الهیات او بر کمال انسانیت عیسی تأکید داشت، دیدگاهی که اکثر توحیدگرایان و قائلان به رستگاری همگانی [یونیورسالیستها] به آن باور داشتند. چهره برجستهی دیگر فرنک دیوید بود که به سبب این دیدگاه که نمازگزاران نباید در پیشگاه عیسی نماز گزارند (زیرا عیسی فقط یک انسان است) بهعنوان یک کژآیین محکوم شد. او در سال 1579 در زندان درگذشت. کلیسایی که دیوید در ترانسیلوانیا [کشور رومانی کنونی] پایهگذاری کرد، قدیمیترین نهاد توحیدگرایانهی جهان [مسیحی] است.
جریان اصلی توحیدگرایی بریتانیایی و آمریکایی از درون آیین پیوریتن کالونی بالید. آموزهی مشیت الهی کالون، همراه با نگرش روبهرشد علمی به جهان، به تأکید فزاینده بر عقل و اخلاقیات در میان روحانیان کالونی لیبرالتر منتهی شد. جوزف پریستلی، دانشمند انگلیسی و روحانی دگراندیش، از زمرهی آنانی بود که «مسیحیت توحیدگرا» را وعظ میکردند. او بر انسانیت عیسی، قدرت مطلق خدا و قوهی عقلانی انسان تأکید داشت. توحیدگرایان انگلیسی در پارلمان، در میان اصناف و در حیطهی اصلاح اجتماعی به نیرویی عمده مبدل گشتند. برخی گروهها نام «مسیحیت آزاد» را اقتباس کردند، زیرا با عبارت «توحیدگرا» بهسبب فرقهگرایی و تفرقهافکنی مخالف بودند. این جنبش در گسترهای محدودتر به اسکاتلند و ایرلند هم راه یافت.
توحیدگرایی آمریکایی از کلیساهای کنگرهگرای نیوانگلند بالید، این کلیسا جنبش احیاگر قرن هجدهم را نپذیرفت. جنبش تعالیگرایی قرن نوزدهم توحیدگرایی را از علاقهای نوین به جنبههای شهودی و عاطفی دین لبریز کرد. وقتی توحیدگرایی در غربِ میانه شایع شد، بنیادهای دینیاش به الهامات انسانی و حقایق علمی مبدل شد، بهجایآنکه اصل بر مسیحیت و انجیل باشد.
هر دو گروه توحیدگرایی انگلیسی و آمریکایی در سال 1825 مجامع ملی خود را تشکیل دادند. توحیدگرایان آمریکایی در سال 1961 با سازمان ملی کلیساهای قائل به رستگاری همگانی [یونیورسالیست] ادغام شدند، یعنی با کسانی که در یک ایدئالیسم لیبرال با آنها اشتراک داشتند. بهلحاظ تشکیلات کلیسایی، اکثر توحیدگرایان و قائلان به رستگاری همگانی [یونیورسالیستها] به سازمان کنکرهگرا تعلق داشتند. در میان آنها اما اَشکال پرستش مبتنی بر سنت پروتستانی از یک گروه به گروه دیگر تفاوت داشت.
ترجمه از
Britannica, The Editors of Encyclopaedia, 2006, "Unitarianism". Encyclopedia Britannica of World Religions, Encyclopedia Britannica Inc, p. 1117.
کلمات کلیدی: توحیدگرایی، یونیورسالیسم، تثلیث، توحید، ادیان و عرفان
